Konstytucyjne umocowanie samorządów zawodowych odzwierciedla zasadę decentralizacji władzy, jednocześnie nakłada na te podmioty obowiązek realizacji określonych przepisami funkcji i zadań publicznych. Obecny kształt samorządu zawodowego komorników sądowych regulowany ustawą z 2018 roku o komornikach sądowych2 w wielu aspektach nie spełnia tych wymogów, czego wyrazem jest choćby ograniczenie organizacyjnej odrębności komornika na rzecz modelu podległości służbowej wobec prezesów sądów rejonowych czy brak wpływu samorządu na dostęp do zawodu komornika. Dlatego też odnosząc się do przyszłości, wyrażamy głęboką potrzebę odbudowy samorządu, przywrócenia mu jego konstytucyjnie nadanych funkcji oraz rangi zawodu zaufania publicznego. Aby przedstawić obecną sytuację i wizję przyszłości, niezbędne jest także przybliżenie, jak wykuwał się samorząd zawodowy komorników sądowych.

Droga ku teraźniejszości

Samorząd zawodowy komorników sądowych, najmłodsza korporacja prawnicza, został ukształtowany Ustawą z 29 sierpnia 1997 roku o komornikach sądowych i egzekucji 3 . Był to niewątpliwy sukces i zwieńczenie wielu lat starań naszych kolegów. Pierwsza w historii Polski regulacja statusu prawnego komornika przez akt prawny w randze ustawy, przy jednoczesnym całkowitym jego przemodelowaniu (w relacji do wcześniejszych regulacji). Od dnia wejścia w życie ustawy komornicy przestali być pracownikami sądu, a stali się funkcjonariuszami publicznymi. Jednocześnie zostaliśmy zobligowani do stworzenia struktur samorządowych. Jak wspomina Iwona Karpiuk Suchecka – pierwsza wiceprezes Krajowej Rady Komorniczej – „wobec braku jakichkolwiek historycznych wzorców, działania były podejmowane intuicyjnie, jednak z troską, aby do władz samorządowych wybierać osoby prezentujące najwyższe wzorce zawodowe i etyczne” 4 . Zgodnie z przyjętymi ówcześnie założeniami przynależność komorników sądowych do samorządu powstawała z mocy prawa i byłą obligatoryjna. Przyznano także osobowość prawną Krajowej Radzie Komorniczej i izbom komorniczym, umożliwiono prowadzenie działalności gospodarczej przez Krajową Radę Komorniczą.

1Komornik sądowy.

2Ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1458).

3T.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1309 ze zm.

4I. Karpiuk-Suchecka, Historia Samorządu – pisana moimi wspomnieniami, „Nowa Currenda” 2023, wydanie specjalne, s. 26.

Strukturę organizacyjną samorządu tworzyły: Krajowy Zjazd Komorników, Walne Zgromadzenie komorników izb komorniczych oraz Krajowa Rada Komornicza. Długość kadencji poszczególnych członków została określona jednolicie dla wszystkich władz i wynosiła cztery lata. Co warto podkreślić dla późniejszych rozważań o obecnym kształcie samorządu, ówcześnie najwyższą władzę stanowił Krajowy Zjazd Komorników, wyposażony w prerogatywę wyboru Prezesa Krajowej Rady Komorniczej. Z kolei Krajowa Rada Komornicza była związana uchwałami Krajowego Zjazdu Komorników, a w jej skład wchodziło po dwóch członków z każdej izby komorniczej.

Do podstawowych zadań samorządu komorniczego należała reprezentacja komorników sądowych, sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu, udział w reglamentacji działalności komorniczej, podnoszenie kwalifikacji zawodowych, sprawowanie nadzoru, upowszechnianie i egzekwowanie zasad kodeksu etyki, także w formie postępowań z tytułu odpowiedzialności dyscyplinarnej. Tak uformowany samorząd funkcjonował w zasadzie w niezmienionej formie od 1997 do 2019 roku, kiedy to weszła w życie obecnie obowiązująca ustawa o komornikach sądowych. Przez te pierwsze 21 lat funkcjonowania udało się zbudować silny i prężnie działający samorząd, który mógł poszczycić się wieloma sukcesami. Znacznie poprawił się też wizerunek komornika, stał się on pełnoprawnym zawodem prawniczym. Powołano Ośrodek Naukowo-Szkoleniowy przy Krajowej Radzie Komorniczej, który w znaczący sposób podniósł poziom szkolenia komorników. Rozpoczął się proces informatyzacji egzekucji sądowej, zarówno w obsłudze wewnętrznej na poziomie kancelarii, jak i w komunikacji z systemami zewnętrznymi.

Jednak środowisko komorników, mimo ogromnych starań samorządu, nie działa w próżni. Kolejne kryzysy wizerunkowe i zmieniające się wizje systemu egzekucji przedstawiane przez kolejne rządy skutkowały wieloma nowelizacjami przepisów, a przy jednoczesnym braku spójnego kierunku rozwoju spowodowały spadek zaufania społecznego i znaczące pogorszenie wizerunku komornika sądowego. Do najbardziej znamiennych należał kryzys wizerunkowy spowodowany medialnym przekazem kształtującym obraz komorników jako bezdusznych egzekutorów „dorabiających się na nierentownych szpitalach”. Tymczasem każde tego rodzaju postępowanie egzekucyjne musiało być poprzedzone postępowaniem sądowym, poparte tytułem wykonawczym i wnioskiem wierzyciela domagającego się zwrotu swoich środków. Niemniej to na komornikach sądowych skupiła się odpowiedzialność za tę sytuację.

Był to koniec pierwszej dekady XXI w., opłata egzekucyjna w znaczącej liczbie postępowań została obniżona z 15% do 8%, a egzekucja skierowana przeciw publicznym placówkom medycznym zakazana. Zbiegło się to także ze skutkami nowelizacji ustawy z 2007 roku, która wprowadzała możliwość dokonania wyboru komornika na terenie całego kraju. Zmiana ta spowodowała powstanie ogromnych różnic we wpływie spraw do poszczególnych kancelarii, zagrażając płynności finansowej wielu z nich, podczas gdy 20% największych kancelarii prowadziło 75% spraw. Na tych kancelariach skupiała się też uwaga opinii publicznej i mediów, gdyż pomijając ogromne obroty finansowe, bardziej przypominały one przedsiębiorstwa prawno-windykacyjne niż kancelarie komornicze. Z perspektywy czasu widać, jak wiele złego wyrządziła nam ta nowelizacja, albowiem upadek wielu z tych wielkich kancelarii był równie spektakularny, co wcześniejszy ich wzrost, a problemy, z którymi boryka się Krajowa Rada Komornicza i poszczególne izby, związane choćby z archiwizacją akt pozostałych po takich kancelariach, są wciąż aktualne.

Kolejne lata, aż do wejścia w życie obecnie obowiązującej ustawy w 2019 roku, to dla samorządu komorniczego czas walki z kolejnymi ustawami obniżającymi wysokość opłat egzekucyjnych, a także następny, chyba największy kryzys wizerunkowy komorników sądowych, spowodowany zajęciem rolniczego traktora przez asesora komorniczego z Łodzi. W popularnej wyszukiwarce internetowej słowa „traktor” i „komornik” wpisane razem generują ponad 23 000 rekordów. Niemal każdy słyszał o pazernym komorniku, który sprzedał ciągnik nienależący do dłużnika. Oczywiście nikt nie ma wątpliwości, że czynności podjęte przez asesora były wysoce naganne i zasługują na najwyższe potępienie, co zostało orzeczone przez niezawisły sąd, jednak przypadek jednej czarnej owcy zaważył na losie wszystkich komorników i asesorów w kraju. W środowisku komorników mówi się nawet o „lex traktor”, gdyż zmiany ustawowe wprowadzone w 2019 roku odnoszą się wprost do przypadku ciągnika spod Mławy. Ochrona praw dłużnika została wyniesiona niewspółmiernie wysoko w porównaniu z prawami wierzyciela, egzekucja z ruchomości została zmarginalizowana, a uprawnienia asesorów drastycznie zmniejszone. Był to również czas znaczącego pogorszenia relacji samorządu komorniczego z Ministerstwem Sprawiedliwości. Andrzej Kulągowski, prezes Krajowej Rady Komorniczej w latach 2008–2010, tak wspomina te zmiany:

„Na podkomisjach sejmowych obecność komorników była oczywista, tu nie było wątpliwości. I na tych podkomisjach omawiane były, punkt po punkcie, wszystkie proponowane zmiany. I to się odbywało z takim przeświadczeniem, że rozmawiają ci, którzy się na tym znają. Także po stronie posłów, bo tu mieliśmy do czynienia naprawdę z bardzo poważnym podejściem. A nas traktowano jako fachowców w swojej dziedzinie. Takie podejście obecnie wydaje mi się już nieaktualne. I dla mnie jest to bardzo przykre. Przy czym chyba nie jest to nasza zasługa, a tylko i wyłącznie drugiej strony – przyjęła taki sposób załatwiania spraw, uznała, że jest to wygodne. No bo jest wygodne, jeżeli nie musisz argumentować, jeżeli nie musisz przekonywać, jeżeli nie musisz tłumaczyć takiemu komornikowi, w sytuacji, w której on podnosi, że coś jest słabe, niespójne i będzie miało konsekwencje” 5 .

5M. Kirska-Okuniewska, Z każdym można było porozmawiać – KRK za prezesury Andrzeja Kulągowskiego.
Rozmowa z Andrzejem Kulągowskim, Prezesem KRK w latach 2008–2010, „Nowa Currenda” 2023, wydanie
specjalne, s. 34.

6Przełomowe zmiany w służbie komorników – nowe ustawy wchodzą w życie,
https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/przelomowe-zmiany-w-sluzbie-komornikow-nowe-ustawy-wchodza-w-
zycie (dostęp: 21.09.2024).

Teraźniejszość

Samorząd komorniczy znalazł się w całkowicie nowej rzeczywistości 1 stycznia 2019 roku. Tego dnia weszły w życie dwa kluczowe dla nas akty prawne: Ustawa z dnia 22 marca 2018 roku o komornikach sądowych (dalej u.k.s.) i Ustawa z dnia 28 lutego 2018 roku o kosztach komorniczych 7 . Podczas samego procesu legislacyjnego Krajowa Rada Komornicza zgłosiła setki stron opinii prawnych, uczestniczyła w licznych posiedzeniach Podkomisji Nadzwyczajnej co w pewnym stopniu doprowadziło do racjonalizacji przyjętych założeń.

Ustawodawca postanowił całkowicie przemodelować sposób organizacji samorządu komorniczego. Już w ustępie 1 art. 195 u.k.s. można zauważyć zasadniczą zmianę w składzie samorządu komorniczego. Dotychczas tworzyli go jedynie komornicy sądowi, od dnia wejścia w życie ustawy są to także asesorzy. W uzasadnieniu projektu ustawy wskazywano na dążenie do czynnego udziału asesorów w kreowaniu wizerunku zawodu komornika sądowego – funkcjonariusza publicznego, wdrażanie asesorów w pracę samorządu, wprowadzanie do odpowiedzialnego decydowania o sprawach swojej korporacji oraz niwelowanie dysproporcji między komornikami a asesorami tam, gdzie są one nieuzasadnione ustrojowo 8 . Biorąc jednak pod uwagę brzmienie art. 17 ust. 1 Konstytucji RP 9 , zgodnie z którym rolą samorządów zawodowych jest reprezentowanie osób wykonujących zawody zaufania publicznego, należy zastanowić się, czy przyjęte w ustawie założenie zakwalifikowania asesora jako podmiotu wykonującego zawód zaufania publicznego nie jest sprzeczne z ustawą zasadniczą.

Kolejno w art. 195 ust. 2 u.k.s. zostały określone zadania samorządu komorniczego. Warto zauważyć, że katalog ten został określony ustawowo po raz pierwszy, wcześniej obowiązujący akt prawny określał jedynie zadania poszczególnych organów samorządu. Cytując ustawodawcę, należy podkreślić, że do zadań samorządu należą w szczególności:

  1. Wspieranie organów nadzoru administracyjnego w zakresie pieczy nad sumiennym pełnieniem służby przez komorników sądowych oraz należytym wykonywaniem obowiązków przez asesorów i aplikantów.
  2. Udział w zapewnianiu warunków do wykonywania ustawowych zadań komorników.
  3. Reprezentowanie komorników i asesorów.
  4. Doskonalenie zawodowe komorników i asesorów oraz udział w kształceniu aplikantów.
  5. Ustalanie i krzewienie zasad etyki zawodowej oraz dbałość o ich przestrzeganie.
  6. Prowadzenie badań w zakresie funkcjonowania egzekucji sądowej.

Umieszczenie na pierwszym miejscu wyliczenia „wspierania organów nadzoru administracyjnego w zakresie pieczy nad sumiennym pełnieniem służby przez komorników sądowych” podkreśla represyjność przyjętej regulacji, widoczną nie tylko w przepisach określających działanie samorządu zawodowego, ale szczególnie w części odnoszącej się do nadzoru nad komornikami. Na uwagę zasługuje także to, czego ustawodawca zdecydował się nie umieszczać w katalogu zadań samorządu, a co powinno być jego trzonem. Brak tu uprawnień decyzyjnych w zakresie dysponowania prawem wykonywania zawodu oraz charakterystyczne jest znaczące ograniczenie samorządu w sprawowaniu sądownictwa dyscyplinarnego. Zasadnicze zmiany zostały wprowadzone również w strukturze organizacyjnej samorządu komorniczego. Całkowicie zlikwidowano Krajowy Zjazd Komorników, który wybierał Prezesa Krajowej Rady Komorniczej i Krajową Komisję Rewizyjną. Obecnie obowiązująca ustawa stanowi, że organami samorządu komorniczego są Krajowa Rada Komornicza, Krajowa Komisja Rewizyjna oraz izby komornicze. Krajowa Rada Komornicza jest reprezentantem samorządu komorniczego oraz sprawuje nadzór nad komornikami niezależnie od nadzoru sprawowanego przez Ministra Sprawiedliwości i prezesów właściwych sądów. Po raz kolejny podkreślona została nadzorczo-represyjna funkcja organu samorządu.

Ustawodawca zdecydował się także wprowadzić zakaz prowadzenia działalności gospodarczej przez samorząd komorniczy i jego organy, ograniczył też możliwość posiadania przez organy samorządu do 10% akcji lub udziałów przedstawiających więcej niż 10% kapitału zakładowego. Tego rodzaju ograniczenie w zakresie praw nie obowiązuje w żadnym samorządzie zawodowym. Trudno nie odnieść wrażenia, że przepis ten był ukierunkowany na pozbawienie samorządu możliwości zarządzania założoną przez komorników spółką Currenda. Zdecydowano się także na podwojenie liczby członków Krajowej Rady Komorniczej z 22 do 44, z czego czwartą część stanowią asesorzy. Jednocześnie skrócono kadencję z czterech do trzech lat. Liczebność obecnej Krajowej Rady Komorniczej spowodowała, że jej obrady bardziej przypominają posiedzenie sejmiku województwa niż jednego z najmniejszych samorządów zawodowych, nie wspomnę już o prowadzeniu dyskusji, wymianie poglądów w obrębie licznego grona czy choćby kosztach posiedzeń.

7T.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 377 ze zm.

8 „Druk Sejmowy” VIII kadencja, nr 1582, s. 34.

9Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.

Przyszłość

Zeszłoroczne obchody 25-lecia naszego samorządu zbiegły się ze zmianą układu sił politycznych w kraju. Mimo nieskrywanej dumy z tego, co udało się osiągnąć w ciągu tego pierwszego ćwierćwiecza, jako środowisko czujemy się w pewnym stopniu ofiarami autorytarnych praktyk poprzednich władz, ukierunkowanych na marginalizację samorządów zawodowych, ze szczególnym uwzględnieniem komorników sądowych. Konieczne jest przywrócenie korzystnych warunków istnienia niezależnego samorządu zawodowego, którego konstytucyjną rolą jest sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. W ostatnim czasie w sposób zdecydowany znacząco stracił on na swej niezależności, możliwościach sprawczych i znaczeniu.

Dotyczy to w szczególności przywrócenia organizacji sądownictwa dyscyplinarnego, sprawczości samorządu w reglamentacji dostępu do zawodu komornika sądowego, zniesienia ograniczeń posiadania udziałów w spółkach kapitałowych przez organy samorządu jako podmiotów posiadających osobowość prawną, zniesienia kadencyjności, w szczególności członków komisji dyscyplinarnej, zmniejszenia liczby członków Krajowej Rady Komorniczej, zmiany zasad ustalania składek na potrzeby organów samorządu komorniczego, powodujących ograniczenie podstaw finansowych jego działalności.

Oczywiście mamy świadomość, że obecnie trwa proces przywracania demokratycznego państwa prawa i trójpodziału władzy, jednak w debacie publicznej, która temu towarzyszy, brakuje słyszalnego głosu o konieczności odbudowy samorządu komorniczego. To także czas wytężonej pracy dla nas. Musimy ponownie zintegrować się wewnętrznie, podjąć dyskusję o nowym kształcie samorządu w szerokim znaczeniu, pisać plany wieloletnie, odporne na zawirowania polityczne. Szczególnej uwagi wymaga podjęcie działań zmierzających do poprawy wizerunku komornika sądowego. Biorąc pod uwagę, jak długo i systemowo byliśmy deprecjonowani, trzeba uznać, że nie będzie to zadanie proste, niemniej należy przypisać mu najwyższy priorytet. Długofalowo konieczne jest także podjęcie działań w zakresie edukacji, rozumianej wielowymiarowo – kierowanej wewnętrznie, ale także do obywateli, również tych najmłodszych.

Podjęcie się tak szerokiej zmiany nie będzie możliwe bez współpracy z organami władzy sądowniczej, organizacjami społecznymi, ale też z innymi samorządami zawodowymi, na co gorąco liczymy. Zarówno samorządność zawodowa, jak i demokracja mają umocowanie konstytucyjne, jednak jak celnie zauważył profesor dr hab. Andrzej Marciniak „samorząd, jak i demokracja, nie są dane raz na zawsze” 10 .

Bibliografia

Karpiuk-Suchecka I., Historia Samorządu – pisana moimi wspomnieniami, „Nowa Currenda”
2023, wydanie specjalne, s. 18–31.

Kirska-Okuniewska M., Z każdym można było porozmawiać – KRK za prezesury Andrzeja
Kulągowskiego. Rozmowa z Andrzejem Kulągowskim, Prezesem KRK w latach 2008–2010,
„Nowa Currenda” 2023, wydanie specjalne, s. 32–41.

10Marciniak A., Historia. Samorząd komorniczy wobec współczesnych wyzwań politycznych,
„Nowa Currenda” 2024, nr 1, s. 54.

Przełomowe zmiany w służbie komorników – nowe ustawy wchodzą w życie,
https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/przelomowe-zmiany-w-sluzbie-komornikow-nowe-
ustawy-wchodza-w-zycie (dostęp: 21.09.2024).

Akty prawne

Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483 ze zm).

Ustawa z 29 sierpnia 1997 roku o komornikach sądowych i egzekucji (t.j. Dz.U. z 2018 r.,
poz. 1309 ze zm.).

Ustawa z dnia 28 lutego 2018 roku o kosztach komorniczych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 377 ze
zm.).

Ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1458).

Dokumenty

Uzasadnienie projektu ustawy o komornikach sądowych, „Druk Sejmowy” VIII kadencja, nr
1582.

Autor: Emilia Matlak – komornik sądowy